Tuwò je czile pòstacëjów, jaczé pòjawiają sã w mitologie, le téż są motiwama w wielu dokôzach lëteracczich (z nich czerpał m.jin. Mickiewicz, a z naszëch (kaszëbsczich) ùtwórców Léòn Heyke)

Wiła

Wiła to pòstac białczi, òblekłi w letką, ùplotłą z dôczi sëkniã. Wedle Słowian ùzdrzëc jã mòżna bëło rëno, czej zbierała dôkã, żbë plesc z ni swòje ruchna. Jimô sã biôłą (dobrą) magią, mòże temù nie je szkarłatnô, jak Cotë. Procëmnô – ja piãknô, mô smùkłé cało, włose sygają jaż do nogów. Z ji czëstim, jasnym licã kòntrastëje czerwionosc ùst.
Nadchôdô zymk, a wiłë ju biorą sã do robòtë. Pò zebranim dôczi òddają jã so mamùnów – brzedczich bab, jaczé przenôszają pecha, a nie dôj Bòże, jakbë, jakô zbliżeła sã do brzemienny… Në, ale zrãczno ë chùtkò prządą dôkã, ë pò chwili wiłë mają ùrechtowóne nicë. Terô przechôdô czas na tkanié. Mało chto bëł na teli głepi, żebe zakrasc sã òb noc na bagniszcze, cze pòlanã ë ùzdrzëc tą, apartną òd  ledzczich, robòtã.
Czilenôscë zjôw òwiązeje so do kòżdégò włosa jedną nic, a wszëtczé biegną w jedną starnã, jaż skùńczą sã motczi(motk – na to zwijô sã nic). Czedë ju sã zatrzimią, rozkładają włosë tak, żbë nicë leżałë płaskò a jine wiłë mògłe letkò przetikac w pòprzek nice. To przeplatanié jidzë baro chùtkò ë ju pò sztócë widac cenką, abò grebszą (òd wiłów zależi) dôkã.
Wiłë w swòji robòcë mògą bëc grozné, ale sygnie nie chòdzyc w jich môle. Gòrzi, czedë ùzdrzi swiat, w chternym je wiele żëcô, łosose płëną na tarło ëtd. Tedë bierze ją tëskniączka ë smùtk, cãżczi je ji kawel, bò ta jistota czuje, a czãsto czuje samòtnosc. Nôgòrszô je jeseń, bò tej zjawa jidze so lëdzy. Òb noc mòże pòdińc naprôwdã bliskò i chòc je snôżô, nie mòżna dac sã zwiesc. Równak nié mòżna jej wenëkac, òna mô pòtrzebã becô z żecym, dotkniãcô gò. Temù czej w nocë psë weją, nie mòżna wechôdac z dodomù, a nôlepi sã mòdlëc, a prosëc domôcégò ò pòmòc. Nôgòrzi je w dłudżé jesenné nocë, ë të zykmkòwé, czej bùdzy sã ze spikù zemia, ë wiłë jaż pchô do lëdzy.
Terô dochòdzã do nôcekawszéch zwëkó wiłów. Pląsë – kòrowòdë twòrzóné przez wiłë mają swój môl w rozmajitech placach. Mòżna tuńcowac na rozstaju stegnów, na ùroczeskù, abò pòlanie, dze wchôdô wiele widu ksãżëca. Ksãżec je barô wôżny, jeżle nie mô widu, wiłë nie pląsëją.Në, ale jak to wezdrzi. Całé karnô przesnôżëch młodo wezdrzącëch wiłów ë brzeginiów tuńcëje w kòle òblekłech w zwiewné, przejrzesté seknie. Wszëtczé z ùsmiechniãtą mùnią, beztroskò òddôwô sã ti zabôwie. Nie pôlą ògnia – wid ksãżëca pòzwalô jim na pląs. Rëno widzy sã czasã téż wiłë samòtno pląsającë z dôką. Dzãka temù, że mògą sã spòtkac ë tuńcowac do ùtratë tchù – wiłë mògą na jaczis cząd zabôczëc ò troskach, smùtnym kawlu ë tesknoce za normalnym żecym.

Co cekawé, nasze wiłë bëłe juwerné z germańsczima ë nordycczima élfama.

Domôcy

Lëdzë òd wiedno szëkale môlu, w jaczim mògą czuc sã bezpiecznô. W swiece słowiónsczim(Wasta Markù, dzãkùjã za pòmòc, rechli jô nie wiedzôł jak to napisac), gdze fùl je znijów, wãpierzów, wôłkòłaków ë zwòdniczëch wił ë pôłnic, człek pò prôwdzë bezpieczny béł blós doma. W chëczi, w jaczi je cało jegò familëjô ë pôli sã òdżiń. Nie cãżkò je zrozmiec ten fakt, leno òstaje pëtanié, co sprôwiô, że sedzącë kòl ògnia na łôwie Jarosław, Bòrzësław, cze jiny Słowiónin ni mô strachù przed dëchama, abò pòczwarama z bagniszczów?

Tim czims, a barżi kims je domôcy. Dëch- òpiekùn familie, domù ë całégò gòspòdarstwa. Kim je domôcy? Jeżlë w rodze ùmrze człowiek dobri, chãtny do pòmòcë, czãsto nie jidze do Weraju (taczi słowiónsczi raj), ani do Nawie, le òstaje na zemi ë jakò dëch òpiekùjë sã swòjim dodomã, a jegò plac je kòl ògnia. Mało chto widzôł domôcégò, ale wiadomò, że wezdrzôł, jak ten stark, chteren ùmarł, ë dali òpiekùje sã famileją, òblekłi je w biôłą kòszlã ë mô bladé lico, jak kòżdën dëch.
Wiadomò, że w słowionsczim kalãdôrzu wiele je swiąt, na jaczich òstôwiô sã jedzenié dlô zmarłëch przodków, ë nieżejącech blesczich. Tëch gòscy ze zaswiatów rôczëł do domù domôcy. Ale naszi przodkòwie taczich dëchów sã nie balë. Chãtno natomiast dawalë jima zjeskù, miód, piwò, ë pisanczi. Të darenczi òsoblewò dawané bëłë domôcémù, żebë “wekùpic” òd niegò òchronã przed m. jin. stwòrã, znónym jakno lechô.
Pòzostaje pëtanié, co robilë Słowiónie, czedë trzeba bëło sã przeniesc w jiny môl, jak zawòłac do niegò swòjégò domôcégò? Ôrtów bëło na gwës wiele, jô znajã taczi: trzeba bëło wząc pòpiół (nôlepi jesz cepłi) ze stôri chëczë, òbsëpac nim nórtë w nowim dodomie, wrzucec kąsk do ògnia, ë resztã wesëpac na pòle, żebë i  plonama sã domôcy òpiekòwôł. Dzysdnia szlachã pò wierze w domôcy je tradicejô òstawianiô wòlnégò môla kòl wilijnégò stołu (przódë béł òstawiany dlô dëchów).
Na kùńcu òglowò rzeknã, że domòwi to z natërë belny dëch, rzadkò wpôdô w gniew, a żebë gò zadowòlic sygnie rëno westawic mlékò przed dwiérze i czasã rzec ò nim dobré słowò. Gòrzi je, jeżlë òdwiedzy nas jiny gòsc – wãpierz, czë, jak to jiny zwą òpi.
Dzysô, z nôùkòwégò pùnktu wezdrzeniô, mòżemë letkò wedolmaczëc, skąd wiara w domôcëch kòl naszech prapra…prastarków. Pò pierszé człowiek brëkùje pòczucô bezpieczeństwa (ò tim pisôł jem na zaczątkù). Pò dredżé lżéj bëło na sercu, czedë bëło sã gwësnym, że stôri krewny nie òdszedł, le òstał w jaczims dzélu westrzód lëdzy. Pòza tim czãsto nie wiedzało sã jak to mdze, czedë kògòs nie mdze na swiecë, tej lepi, żebe òn pò smierce téż béł na zemi, abò jesz lepi wmówic so, że òn naprôwdã nie ùmarł (òb. Elvis Presley )

Òpi

Òpi/Ùpi (wąpiérz, wãpiérz, rusczi i ùkrajińsczi upyr, opyr, wpyr, biôłorusczi vupar, serbsczi ë czesczi upir, bùlgarsczi vaper, vampir) je baro znónym ë jakùż òsoblëwim twòrã fantazje Słowianów. Òkazëje sã, że i dzysdnia robi kariérã… ale ò tim w jinym dzélu.

Wedle wierzeniów je to òżëwioné cało ùmarłégò. Òpi nie lëdôł widu słuńca. Wëchòdzył ze zarkù òb noc i napôdôł na żëwëch. Wësysającë jima krew sprawiôł, że chùtkò ùmieralë i stôwalë sã taczi, jak òn. Jegò cało nie gniło, bò cygnãło pòkrzésné soczi ze swòjëch òfiarów. Jegò bronią są wëdłëżoné kła. Jinszi wëzdrzatk miałë leno biôłorusczé vuparë, jaczé nie grëzłë w szëjã, le swój dłudżi jãzëk wbijałë w piers òfiarë (w serce?).

Słowianowie rozmielë pòznac przińdnégò òpiégò ju za żëcô. Taczi człowiek mógł miec dwie rédżi zãbów (chòc le to barżi tikało sã strzëgów). Òkróm negò miôł czewiony kark ë gãsto zarosłé brwie. Krążiłë téż jészisztë, że wãpierze miałë dwa serca, czej jedno w sztërkù smiercë òprzestôwało bic, drëdżé dali pòzwalało mù żëc i nocama chòdzëc pò swiece.

Òpi jidentificérowóné są z szãtopierzama. Jistno jak òne prowadzą nocné żëcé. Je to pòcwierdzoné z pòzdrzatkù jãzekòznajarzów. Serbsczi pirac to szãtopierz, zôs lepir to òpi.

A terô ò jednym z nôczekawszich dzélów wiédzë ò wãpierzach. Ò spòsobach biôtkòwaniô sã z nima. Kòżdi región miôł swòje spòsobë, równak nôbarżi znónyma bëłë:

- òderzniãcé głowë i włożenié midzë kòlana

- włożenié do zarkù głową w dół

- spôlenié na stosu (Słowianowie pôlëlë cała ùmarłëch, tedë téż, czej przeszło chrzescëjaństwò, chòwanié ùmarłëch bùdzëło ùrzas westrzód lëdzy. Nowi zwëk béł jedną z przëczënów rozkòscérzeniégò wiarë w ne ùkôzczi)

- przebicé drzewianym déblã – na metoda przëjãła sã w amerikańsczich filmòwëch produkcjach.

Wëstawianié przed chëcz czosniakù, czë zwëczajné trzimanié kòl se krziżëka, nie bëło spòsobã na znikwienié òpich, co nôwëżi mògło je òdstraszëc. Czekawé téż bëło wrzëcanié zôrenków makù w zark. Ùmarłi, zanim òpùscył grób rechòwôł zôrenka, a czej béł ju przë kùńcu, kùrón zaczął piôc i zaczinôł sã dzéń.

Wãpierzã miôł òstac człek, chtëren za żëcégò béł dalek òd ledzy np. czarownik, cota, abò niemiłoserny sekùtnik (Drakula).

Czekawinczi:

- wãpiérz wedle Słowianów wëdôwôł ksykanié. Tak pò prôwdze béł to zwãk, z jaczim ùlatiwałë gazë z jegò cała, czej sã je déblã przebijało.

- cała z òderzniãtima głowama mòżna nalezc w czasach długò przed Słowianama (paleòlit). Taczé prakticzi bëłë stosowóné téż długò pò przëjãcym chrzescëjaństwa. A mòże do dzysô sã je stosëje…?